چاه چـرخ
گاوى
گاو و گوچـه به لهـجـه ى محـلى
ايـن وسيلـه آبـيـارى ابتكارى جـالب است كـه ساليان دراز براى تـأمين آب
زراعتى در كـوخـرد و ساير آبادى هاى منطقه مـعـمـول بــوده است، اهـمـيـت ايـن روش در آن است كــه
بـا يـك سيستم ساده نيروى محـرك گاو را كه در جهت افقى است در يك جهت
عمودى كه صرف بالا آوردن مشك سى ليترى آب از داخل جاه مى شود تبديل
مى نمايد.
بــر روى چـاه آب دوپايـه به ارتـفاع حدود سه متر ساخـتـه شده و روى آنـها سه
تـيـر به مـوازات هم و بـه فـواصـل معين نـصب شده اند كه بر روى يكى از
آنها چرخ چوبى دايره اى به قطر حدود پــنجـاه سانتيمتر نـصـب شده است كـه بـه لهـجـه
ى محلى بــِوه ناميده مى شود، در سمت ديگر چاه
اسـتـخــرى ساخـتـه شده است و روبــروى آن يك راهرو بطول مساوى با
عمق چـاه ساخته اند كه از سمت چاه بـر شيـب آن اضــافـه مـى شود
بـه نـحــوى كـه انـتـهاى راهـرو در يك گودى به عمق 3 متر قرار دارد، نام
اين راهرو گوچى است.
طـنـابـى كـه بــراى كشيدن آب از چـاه درست
شده يك سرش به مشك
( هِـز چَرْمى ) آب بسته شده و پس از عـبـور از روى چـرخ
سـر ديگـر آن بـه گـردن گـاو بسته مى شود، و قسمت ديگرى از اين طـناب به
يك
قطـعه تخـته اى بسته شده كـه آن را جــى مـى نـامـنـد، در وقت
سرازير شدن گاو، اين تخته روى كمرش قرار مى گيرد.
طول اين طـناب معـمـولا كمى از عمق چـاه بيشتر است، ايـن طـناب به لهـجـه ى
مـحـلـى هـا نام دارد، وقـتـى كـه مشك
يا هز پـر از آب و داخل
چاه است گاو نزديك چاه ايستاده است كـه با فـرمـان گـاويـار در راهـرو
خـود حركت مى كند تا وقتى كـه به انتهاى مسيرش كـه در گـودى قـرار دارد مى رسد.
مشك آب به ارتـفاع نيم مترى از چـاه بيـرون آمـده به وسيلـه ى شخـص ديگرى كـه
كنار چـاه ايستاده در استـخـر تخليه مى شود، اين شخص
هز گير نام
دارد.
وقتى كه گاو مراجعت مى كند مشك خالى در چاه پـائين مى رود تا به آب
بــرسد و دوبـاره ايـن عـمـل تـكـرار مـى شود. البـتـه وجــود سراشيبى
راهـرو باعث مى شود كـه حيوان كمتر صـرف قوا كند. بدنـه ى چـاه از سنگ
وساروج ساخته شده و اكثرا مقطع آن مـربـعى شكل و بـه ابـعاد يك متر در دو مـتـر
است، بـزرگى استخـر و قطر آبراه آن طورى است كه آب به انـدازه ى معينى
به طور دائـمى در جـوى جـارى مى شود.
مقـدار آب بستگى به قـدرت گاو و بـزرگى
مشك وعمق چـاه دارد. به طور معـمـول مقدار آب جوى حـداكثر از چهار پـنج
ليتر در ثـانيه تجـاوز نمى كند. از ايـن چـاه هـا عـلاوه بـر امــور
زراعتى براي تـأمين آب اماكنى مانند مساجـد و براي استفاده ى اهالى به
كار مي رفت.
در ساختمان بعـضى از اين چـاه هـا دقت و مـصالح وهـزينه زيادى بكار مى برده
اند كه هنوز به حالت متروك ديده مى شود. به طـور كلى بـراى هـرچـاه آب دونـفـر
كارگـر و يك گـاو لازم است، در بعـضى از چـاه ها با دوگاو نيز كار
مى كردند و آن را چاه دوگاوه مى گفتند.
تحقيق و جمع آورى
محمد محمديان كوخردى
|
